Astana qalasyndaǵy kásipkerlerdi qoldaý ortalyǵynda ótken kórmede Almaty oblysynyń Eńbekshiqazaq aýdanynan kelgen jeke kásipker Botagóz Shyńǵysovanyń qaq keptirý qurylǵysy kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Onyń oılap tapqan dúnıesi sonshalyqty qarapaıym eken ári ony biz kúndelikti turmysta kórip kelemiz. Bir áttegen-aıy, osy bir qurylǵyǵa jiti kóńil bólip, baıybyna bara bermeıdi ekenbiz. Bul – kádimgi baý-baqsha ónimderin tabıǵı jolmen keptirý qurylǵysy.
Jemis-jıdek pen kókónisterdi kún sáýlesi arqyly ınnovasııalyq turǵyda keptirý – eń tıimdi joba túri bolyp tabylady. Kún sáýlesine keptirilgen ónim, eń aldymen, óziniń tabıǵı qalpyn saqtaıdy. Sondyqtan da bul qaýipsiz, ári óte paıdaly. Jemisti keptirý barysynda eshqandaı hımııalyq qospalar qosylmaıdy. Bul oraıda, keptirý qurylǵysyndaǵy jeldiń baǵyty men kúnniń qaýipsiz sáýlesin tıimdi paıdalaný barysynda baqsha ónimderiniń boıyndaǵy dárýmender tolyqtaı saqtalady ári uzaq merzimge buzylmaý qabiletine ıe bolatyndyǵyn aıtady Botagóz hanym. Onyń pikirine súıensek, bul joba aýyldaǵy qyz-kelinshekter qaýymy úshin qosymsha tabys kózi de bola alatyn kórinedi. Mysaly, aýlasynda kishigirim jeri bar árbir aýyl turǵyny osy keptirý qurylǵysynyń bir danasyn ornatyp alsa, eń aldymen óz otbasyn tabıǵı dárýmendermen jyl boıy qamtamasyz ete alady. Ekinshiden, jumyssyz bolǵan jaǵdaıda qarap otyrmaı osy ispen aınalysyp, ózderinen artylǵanyn satyp, paıda tabýǵa múmkindik týady. Al eger qyzmet aıasyn keńeıtse, bul ózi tunyp turǵan taza bıznes. Ári balalardy eńbekke baýlýdyń da birden-bir tıimdi tásili. Sodan keıingi taǵy bir másele – otbasyn asyrap, balalaryn jetildirý qamymen qyz-kelinshekterimiz kóshe kezip, qala aralap ketpeıdi. Sebebi, qazirgi kezde arnaıy bilimi joq aýyl áıelderiniń úlken qalalarǵa baryp, jumys isteımin dep otbasy, oshaq qasynan jyraqtap jatqan oqıǵalar az emes. Bul óz kezeginde shańyraqtyń shaıqalýyna sep bolyp ta jatady.
«Mine, bizdiń ıdeıamyz aýyl áıelderin shaǵyn kásipke úıretý arqyly, otbasy qundylyqtarynyń artýyna tamshydaı bolsa da úles qosý. Bul oıymyz iske asa bastaǵandaı. Jalpy, ózimiz Almaty oblysynyń Eńbekshiqazaq aýdanynda turatyndyqtan, ol jaqta alma ónimi jetip, artylady. Tek sol buıyrǵan rızyǵymyzdy ıgere almaı jatqanymyz óte-móte ókinishti, – deıdi Botagóz Shyńǵysova.
Al endi keptirý qurylǵysynyń jasalý retine keler bolsaq, asa qatty nemese qalyń emes metaldan qańqasyn qurap, kúnniń ýltrakúlgin jáne ózge de zııandy sáýlelerin ótkizbeıtin kúmiskúlgindi folga qospasy bar plastıkalyq qalqansha kúnqaǵardy tik turǵyzylǵan baǵanaǵa súıirlep tirep qoıady da, onyń astyna arasynan jel ótkizýge qabiletti tor ornatylady. Mine, osy tordyń betine kez kelgen jemis-jıdek pen kókónis syndy baqsha ónimderiniń barlyǵyn da birkelki etip jaıyp, táýlik ishinde keptirip alýǵa bolady. Keptirilgen qaqty talapqa saı saqtaı alsa, ony birneshe jyldardan keıin de kádege jaratýǵa ábden bolady. Baqsha ónimderinen qyzylsha, sarymsaq, órik, alma, shıe, askók, qyzanaq, qııar jáne buryshtyń túr-túrin kádege osylaısha jaratýǵa bolady.
Bulardyń kez kelgenin keptirý prosesinen ótkizse, jyl on eki aı boıy baý-baqsha ónimderine degen tapshylyqtan arylyp, eń bastysy bular tabıǵı jolmen keptirilgen aq-adal óz ónimimizge aınalatyndyǵyn aıtady Botagóz. Ol arnaıy laboratorııalyq zertteý júrgizý arqyly О́zbekstan men Iran, Qytaı syndy shet memleketterden tasymaldanyp, naryqta saýdalanyp jatqan qurǵaq jemisterdiń árbirin muqııat teksergen kezde, olardyń hımııalyq qospalar arqyly óńdelgenin bilgen. Sonymen qatar, taýardyń syrtqy kórinisiniń kóz tartarlyqtaı bolýy úshin, ony qalypty normadan artyq kúkirt qyshqylynyń ýly tútinimen óńdeıdi eken. Qazir bazarda satylyp jatqan keptirilgen jemis-jıdekterdiń barlyǵy derlik osyndaı óńdeýden ótkizilgen ónimder. Sony jeý arqyly sońǵy jyldary túrli qyshyma túrleri men allergııa syndy syrqattar keń etek ala bastady. Al bala kúnimizde aýylda órik, almalardy týrap nemese sol qalpynda ashyq aspan aıasynda, ıakı shatyr ústine jaıyp kúnniń kózine keptiretin edik. Ol kezde kún energııasy jemiske esh kedergisiz tike baǵyttalǵan soń, ónim boıyndaǵy keıbir aǵzaǵa paıdaly elementterinen aıyrylyp, tipti, kúıip, qaraıyp ketetin. «Mine, osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatymen biz qaq keptirýdiń ınnovasııalyq tehnologııaǵa jatatyn jańasha qurylǵysyn oılap taptyq. Bul zańdy túrde patenttelip, Qazaqstanda ǵana jasalǵan qurylǵy», deıdi qurylǵy avtory.
Alaıda, amal neshik: onyń qurylǵysyn kórgen japondar ony jetildirip, jańasha túrde iske asyrý ústinde eken. «Iаǵnı, astyna aınalmaly dóńgelek ornatý arqyly kúnqaǵar jaǵy kún sáýlesiniń baǵytyna qaraı ilesip burylatyn etip jasaýda» deıdi ónertapqysh. О́ıtkeni, otandyq qurylǵynyń jumys isteý prosesi qarapaıym jáne óte paıdaly da tıimdi. Aýa raıynyń 25 gradýs ystyǵynda kún sáýlesin zııandy elementterden ajyratý arqyly tabıǵı jolmen qyzdyrylǵanda, keptirý qurylǵysynyń ishindegi aýa temperatýrasynyń sharyqtaý shegi 90º gradýsqa deıin jetedi. Mine, asqan dáldikpen anyqtalǵan osy núktege ornatylǵan torǵa qoıylǵan jemis birneshe saǵat ishinde tabıǵı ystyqpen keptiriledi. Bul aqıqatynda zııansyz jáne ónimniń negizgi quramy men túri ózgerissiz qalpynda qalady. Mysaly, sábizdi tańǵy segizde keptirý toryna týrap salsańyz bir táýlik ishinde keptirilgen daıyn ónimge aınalady. Al jerge jaıyp keptirý jeti kún ýaqytyńyzdy alady. Bul jerde áńgime jyldamdyq pen yńǵaılylyqqa da negizdelgenin umytpaý kerek. Sol kepken qurǵaq sábizdi betki qabaty plenka, al astyńǵy qabaty folga-plenkaly qaptama paketterge salyp «Qazaqstanda jasalǵan» markasymen saýdaǵa shyǵarsa da bolady. Sonda kepken qaqtyń folga-paketke salynǵan 400 gramy aýylda 700 teńge tursa, Astanada ol 1000 teńgege saýdalanady.
Nurlybek DOSYBAI,
jýrnalıst.